حسين زمانى

72

سفرنامه بخارا ( عصر محمد شاه قاجار ) ( فارسى )

او گرفته مىشود . سرچشمه رود آمويه از ختا است كه رود زرافشان در بدخشان از آمويه جدا مىشود . اين رود زرافشان در بدخشان از قرار گفتهء جمعى در دهنهء كوهى مىگذرد كه آن كوه سنگش كلا لاجورد است . رگ طلائى در ميان كوه به قدر طول كوه است ، و عرض آن رگ طلا تخمينا ده ذرع است . شب و روز به مثل آفتاب مىدرخشد . كسى را دست‌رسى بر آن نيست . نه از پايين نه از بالا . اين رود زرافشان از همان دامنهء كوه از رود آمويه سوا مىشود ، مىآيد به بالاى تاشكند كه پايتخت افراسياب باشد ، و داخل شهرهاى خوقند است . از تاشكند كوه به كوه مىآيد تا سدّ اسكندرى كه به آهن بسته شده ، و اين سدّ آبست در كوه شهر سبز و از شهر سبز الى بخارا بيست و پنج فرسنگ است و حاكم شهر سبز را ولى النعمى مىنامند . اطاعت و تمكين امير بخارا نمىكند . چند دفعه امير بخارا جمعيت نموده بر سر شهر رفته كارى از پيش نبرد . الحال با يكديگر مماشات مىنمايند . مجموع جمعيت و نوكر شهر سبزى ششهزار كس مىباشند . ولى مردمان رشيد نسبت به ساير تركستانى ندارند . امّا تفصيل گرفتن طلا از رود زرافشان ، آب رود زرافشان از قريهء زنده‌نى مىباشد كه توابع بخارا است . در آنجا طلا از رودخانه مىگيرند ، به اين طريق كه پوست گوسفند را در دم آب گذارده ، خورده طلا به آن جمع مىشود . در عرض سال يكهزار و پانصد مثقال طلا بيشتر يا كمتر عايد مىشود . امّا تفصيل اسامى طوايف تركمان و عدد آنها : طوايف تركمانى كه در لب رود جيحون كه آمويه باشد سكنا دارند . نام آن طايفه ارسالى است كه حال دو سال است اللّه قليخان اورگنجى آنها را كوچانيده برده است . ماليات جزئى به امير بخارا مىدادند . نزاع فيما بين خان بخارا و اورگنج به اين سبب است و عدد آنها چهل هزار خانوار است . دويم طايفهء ساروق است در قلعهء مرو كهنه و نو سكنا دارند و خود را نجيب‌تر و صاحب دولت‌تر از ساير طوايف تركمان مىدانند . عدد آنها دوازده هزار خانوار